O zespole

Żeńska Kapela Ludowa „Zagłębianki” prowadziła intensywne życie koncertowe, uświetniając przeróżne uroczystości, między innymi „Centralne Dożynki”, lokalne imprezy zakładowe, festyny. Brała udział w przeglądach, festiwalach i konkursach zdobywając liczne nagrody – przeważnie pierwsze miejsca (Wojewódzki Przegląd Chórów i Kapel 1966; Ogólnopolski Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą 1969; Wojewódzka Giełda Pomysłów w Dąbrowie Górniczej 1970; Ogólnopolski Festiwal Sztuki Ludowej w Płocku 1972; Przegląd Amatorskich Zespołów Artystycznych 1976 i inne). Na kilku festiwalach doceniono także śpiewaczkę – Józefę Pietras, przyznając jej wyróżnienia i nagrody⁵. W wywiadzie radiowym jedna z członkiń wspomina także o koncercie dla pacjentów w szpitalach, co pokazuje jak wszechstronna była działalność koncertowa zespołu, nieograniczana tylko do lokalnych imprez dożynkowych czy festiwali.

Informacje zawarte na stronie zrekonstruowano dzięki wywiadom z Lidią Wojciechowską (Krajewską), które można obejrzeć tutaj, a także na podstawie trzech audycji radiowych prowadzonych przez redaktora Polskiego Radia w Katowicach – Stanisława Jareckiego (1925–2004) – zrealizowanych w ramach Spotkań z folklorem (XIV audycja⁶ ) oraz cyklu Z muzyką na co dzień⁷. Nagrano tam wypowiedzi członkiń kapeli oraz Władysława Byszewskiego o folklorze zagłębiowskim, a także o początkach i działaniu zespołu „Zagłębianki” oraz jego życiu koncertowym. W wywiadzie z kierownikiem W. Byszewskim, redaktor Jarecki podkreślał, że „jak to mówią [o kapeli] w zawierciańskim i będzińskim – grają gęsto a przy tym wszystkim zadziornie”, na „różniącą się od innych będzińską nutę”, sam zaś Byszewski stwierdził, że zależało mu, aby stworzona przez niego żeńska kapela (świadomie nie dodał do składu mężczyzn) była „oryginalna, autentyczna”, grająca muzykę „ze słuchu, in crudo”, choć „z maleńkim retuszem”. Należy wspomnieć, że Byszewski wykonywał także aranże, opracowania wokalno-instrumentalne pieśni ludowych (choć te realizowane były zazwyczaj przez inne prowadzone przez niego zespoły).

Jarecki określił, że kapela ma w swoim repertuarze stare melodie będzińskie i zawierciańskie. Członkinie zespołu mówiły także o „zbieraniu” i „szukaniu” pieśni wśród kolegów i koleżanek, kół gospodyń oraz „innych organizacji”, w których wykonywane są pieśni zagłębiowskie. Świadczy to o „wymianie” repertuaru pomiędzy zespołami z okolicznych wsi, jednak z dbałością o to, aby „pożyczone” pieśni były z Zagłębia, a nie Górnego Śląska. Władysław Byszewski również zapisywał lokalne melodie od informatorów z tego terenu, a potem uczył zasłyszanych, tradycyjnych pieśni i przygrywek instrumentalnych w prowadzonych przez siebie zespołach. W wywiadzie wspomniał między innymi o Kapeli Paszewskich z Mierzęcic (z którą spotkał się pierwszy raz w 1952 roku), dzięki której nabył więcej tutejszego repertuaru. Sam zaś, pochodził z kielecczyzny (podobnie jak solistka-śpiewaczka kapeli – Józefa Pietras, ur. w 1933, poch. Kliszów, pow. pińczowski), co miało wpływ na repertuar i cechy wykonawcze zespołu. W śpiewniku „Zagłębianek” pojawiają się bowiem utwory z ziemi kieleckiej, na przykład Polka kielecka dożynkowa. J. Pietras śpiewała z charakterystyczną manierą wokalną, której według informatorki – L. Krajewskiej „nikt tutaj nie miał”. Śpiewaczka w audycji radiowej mówi, że wielokrotnie uczestniczyła w weselach kieleckich jako druhna. Doskonale więc znała tamtejszą obrzędowość weselną, przyśpiewki i pieśni.

W audycjach radiowych oprócz wypowiedzi osób związanych z kapelą, zaprezentowano zagłębiowskie utwory instrumentalne oraz pieśni, między innymi: Polkę zagłębiowską, Na środku pola rośnie topola, Mów do mnie, Siarczystą polkę zagłębiowską, Duszkiem dziewczyno, duszkiem, Ej, krakowiaka śpiewam i inne. Należy zwrócić uwagę, iż wszystkie osoby wypowiadające się w tychże audycjach podkreślały – co słyszalne w zarejestrowanych utworach – „zadziorność” i „ciętość” tutejszego folkloru, co uznawano jako cechę charakterystyczną kapeli. Jedna z członkiń zespołu wspomina w audycji:

Faktem jest, że my gramy bardzo cięto. Nam inne kapele zazdroszczą tego naszego grania. Nawet na spotkaniach takich muzycznych, można powiedzieć, na dożynkach czy na festiwalach, jak się spotykamy z zespołami, że ten nasz folklor – właśnie cięte granie jest bardzo dobrze przyjęty.

Zakończenie jej działalności, które datować można na koniec lat osiemdziesiątych spowodowane było niedyspozycją najstarszych członkiń oraz brakiem funduszy na dalsze utrzymanie zespołu, finansowanego głównie przez pobliską Kopalnię Węgla Kamiennego Grodziec. Przez krótki okres po zakończeniu „oficjalnej” działalności zespół funkcjonował nieformalnie i był niezinstytucjonalizowany.

Podczas realizacji tego projektu udało się zrekonstruować 208 pieśni/utworów instrumentalnych, będących repertuarem kapeli od lat siedemdziesiątych (być może również wcześniejszych) do końca istnienia zespołu. Najwcześniejsze nagrania (18), z 1973 roku, odnaleziono w bazie zdigitalizowanych pieśni zdigitalizowanych w ramach projektu Digitalizacja zbiorów prof. Adolfa Dygacza. Są one własnością Muzeum „Górnośląski Park Etnograficzny w Chorzowie”. Utwory nagrał prawdopodobnie W. Byszewski (i przekazał Dygaczowi). Choć zespół wystąpił w programie telewizyjnym Z teki Adolfa Dygacza (aktualnie brak danych ze strony Telewizji Polskiej), nie istnieją wzmianki o spotkaniu Adolfa Dygacza z zespołem.

Odzyskane nagrania audio z kasety magnetofonowej są w złym stanie technicznym. Nie posiadają zapowiedzi, czasem są niekompletne (ucięte), zawierają zbędne szumy. Utwory znajdujące się na tym nośniku zostały nagrane spontanicznie, podczas próby, w niescenicznej sytuacji, na zwykłym – podręcznym magnetofonie przez L. Krajewską. Informatorka nie pamięta daty nagrania, jednak przypuszcza, że „były to lata osiemdziesiąte”. Wówczas kapela grała w sześcioosobowym składzie. Na nośniku znajduje się 25 utworów⁸, z czego ponad 6 połowa to repertuar instrumentalny (utwory w typie mazurka, oberka, krakowiaka, polki, walca). Nagrany na kasecie repertuar może odpowiadać tytułom utworów instrumentalnych zawartych w dwóch „spisach melodii” znajdujących się w domowym archiwum, jednak pamięć informatorki (i podobieństwa melodyczne utworów) nie pozwala na precyzyjne dopasowanie niektórych instrumentalnych ścieżek dźwiękowych do tytułów ze spisów.

Na taśmie szpulowej zarejestrowano wokalny i wokalno-instrumentalny repertuar zespołu.